شهر ۲۵

افتراق ترمینولوژیکِ ادیان با حقوق بین الملل

افشین پاکجو

 

مقدمه:

از سال ۴۴۰۰ پیش از میلاد که نخستین ترور در در تاریخ با ترور ژولیوس سزار اتفاق افتاد [۱] تا کنون جهان شاهد تکرار این عمل به کرات بوده و شوربختانه اینکه این حرکت در شکل نوین خود جنبه بین المللی و سازمان یافته به خود گرفته است.امروز دیگر ترور ها مخصوص حکام جائر  و به شکل قتل نفس نیست، بلکه ایدئولوژی ها و آرمانهای مادی و یا تئو کراتیک نیز  پا به عرصه گذاشته اند.اسفناک تر اینکه هر کدام با استناد به ادله حقوق داخلی خود آن را عملی مشروع و در راستای اهداف ایدئولوژیک خود می دانند.در واقع آنچه که رخ داده است تطهیر یا استحاله واژگان با تکیه بر بین المللی سازی حقوق داخلی و در نتیجه انجام افعال از نظر بین المللی نادرست به منظور ایجاد عدالت متصوره می باشد که مآلاً تهدید صلح و امنیت جهانی را در بر خواهد داشت.  از سوی دیگر دامنه موضوعی ترور امروزه از نفس به سیاست ، شخصیت افراد و … هم توسعه یافته است[۲]. حتی برخی از محققین مجموعه ی عملیات ترور یستی را فراتر از جنایت و شبه جنگ توصیف نموده اند[۳].  شاید بتوان گفت ماهیت تروریسم به صورتی دینامیک وپویا وبه سرعت  در حالِ تغییر و تحول می باشد. امروزه با عنایت به جهانی شدن هر چه بیشتر ارتباطات و همگانی شدن تکنولوژی چنین ارتباطاتی ، مرز میان تروریسم داخلی و تروریسم بین المللی بسیار باریک شده است . با این حال بسته به اینکه عمل تروریستی در ارتباط با یک کشور و توسط گروه مخالف داخلی آن کشور رخ دهد یا نه ، تروریسم واجد جنبه داخلی یا بین المللی خواهد شد[۴] . جالب تر آنکه هیچ تروریستی از عمل خود شرمگین نبوده و گاه با استناد به برخی قوانین ایدئولوژیک خود را شایسته پاداش دنیایی و عقبایی می دانند. از این روست که اعتقاد بر این است که ترور کور نداریم بلکه فرآیند ترور کاملا اردی و برگرفته از یک عقلانیت (ملی یا عقیدتی ) ( Pape ۲۰۰۳: ۳۴۴) است [۵]. شعار واقعی این افراد توجیه وسیله عمل توسط هدف است.پرسش اینجاست اگر هر گروهی با استناد به قوانین داخلی چه انشعاب یافته از قوانین مدنی یا قوانین دینی خود را برتر از دیگری ببیند و اقدام به انجام عملیات های تروریستی نماید،چگونه می توان قانون سره را از ناسره تشخیص داد؟به عبارت دیگر آیا استانداردهای قانونی بین المللی برای قضاوت اعمال و الصاق برچسب «تروریست» وجود دارد؟آیا ادیان الهی مختلف در این خصوص اشتراک نظر دارند؟آیا بین ادیان الهی با قوانین احتمالی مورد استناد بین المللی سازگاری وجود دارد؟

مفهوم شناسی تروریسم:

ترور از ریشه لاتین  ters و به معنای ترساندن و وحشت است [۶].  اول بار از این واژه در فرهنگ فرانسه[۷] استفاده شد و جنبه سیاسی داشت(. A.Beaujean2003:4231) [۸] حتى کشتار از روى برنامه  نیز گفته می شد.به همین جهت ترور به معنای کشتار سیاسی نیز به کار می رود و «کسانی را که به کشتار سیاسی دست بزنند، تروریست می خوانند[۹]. در فرهنگ‏ نامه های فارسى نیز تروریسم به معنى لزوم آدم‏کشى و تهدید و خوف و وحشت در میان مردم، براى نیل به هدف‏هاى سیاسى؛ و یا برانداختن حکومت و در دست گرفتن زمام امور دولت، یا تفویض آن به دسته‏ى دیگرى است که مورد نظر مى‏باشد(على‏بابایى،۱۳۶۵،۱۷۸) [۱۰] .در فرهنگ لغات عربی از تروریسم با واژگان «ارهاب» یاد شده است از مصدر رَهَبَ و به معنی دهشت و ارعابگری است( تفتازانی ، ۱۳۷۶ )[۱۱].

اما از نظر حقوقی وضع به این روشنی نیست.در واقع حقوق دانان در کشورهای پیشرفته تعبیر موسعی از آن داشته ،حال آنکه در کشورهای در حال توسعه یافته یا کمتر توسعه یافته تعبیر مضیق طرفدار بیشتری دارد(Tokyo Convention,1963)[۱۲].

در سال ۱۹۷۰ طی کنوانسیون لاهه  تعریفی نسبتا جامع از تروریسم بین المللی به عمل آمد که اشعار دارد:

« تروریسم ” کاربرد غیر قانونی یا تهدید به کاربرد زور یا خشونت بر ضد افراد یا اموال برای مجبور یا مرعوب ساختن حکومتها یا جوامع که اغلب به قصد دستیابی به اهداف سیاسی، مذهبی یا ایدئولوژیک صورت میگیرد ” .»

اما در تعریف های  جدید از “تروریسم مدرن” یاد شده است که هدف و انگیزه اصلی ترریست ها ایجاد یک اضطراب و تشویش در جمعیت هدف بوده تا بدین وسیله بر روی سیاستگذاران تاثیرات مورد نظر خود را اعمال نمایند[۱۳]. این انگیزه ها می تواند تغییرات سیاسی ،حقوقی، روانی یا اقتصادی باشد.چون انجام اعمال تروریستی موفقیت اش منوط به انجام یکسری اقدامات طولانی مدت و فرسایشی است.بنا براین رهبران این گروه ها مجبورند به راه های مختلف تامین هزینه های این امور را تضمین بخشند .پس آنها مجبور می شوند دست به اقدامات مجرمانه ای چون: قاچاق، جعل و تقلب، اخاذی و انتقال و فروش مواد مخدر دست بزنند[۱۴].در واقع ورود حقوق بین الملل کیفری از این فاز به بعد بسیار مفید به فایده خواهد بود.

 

 

از نظر کشورهای اسلامی هم طی “کنوانسیون سازمان کنفرانس اسلامی جهت مبارزه با تروریسم بین‌المللی ”  تیرماه سال ۱۳۷۸ ( بورکینافاسو) تعریفی از ترروریسم بین المللی در بند ۲ ماده ۱ ارائه شده است که اشعار دارد:

«اصطلاح « تروریسم» به هرگونه عمل خشونت‌آمیز یا تهدیدکننده اطلاق می‌شود که علی‌رغم مقاصد یا انگیزه‌اش به منظور اجراء طرح جنایی فردی یا گروهی که با هدف ایجاد رعب بین مردم یا تهدید به آسیب رساندن یا به خطر انداختن جان، حیثیت، آزادیها، امنیت یا حقوق آنان، یا به خطر انداختن محیط زیست یا هرگونه تأسیسات یا اموال عمومی یا خصوصی یا اشغال یا تصرف آنها یا به خطر انداختن منابع ملی یا تأسیسات بین‌المللی یا تهدیدکردن ثبات، تمامیت ارضی، وحدت سیاسی یا حاکمیت کشورهای مستقل انجام گیرد.

و در ادامه در بند ۳ همین ماده اقدام به تعریف  جرم تروریستی نموده است که اشعار دارد:
« ” جرم تروریستی”  به معنای ارتکاب، آغاز یا مشارکت در هر جرمی است که به منظور تحقق هدف تروریستی در هر یک از کشورهای متعاهد یا علیه اتباع، داراییها یا منافع آن کشور یا تأسیسات و اتباع خارجی مقیم در آن قلمرو که مطابق با قوانین داخلی آن کشور مشمول مجازات قرار می‌گیرد، صورت می‌پذیرد.»

همانطور که دیده می شود در این تعریف اشاره ای به اعمالی که با «هدف مشروع» انجام می گردد نشده است.

تروریسم تفاوت چندانی با جنگها و نزاعهای آن دوران نداشت. «تروریسم سیستماتیک در نیمه دوم سده نوزدهم پا گرفت و از همان آغاز انواع کاملا متفاوتی داشت.»[۱۵]

 

ویژگیهای تروریسم:

حداقل هشت عامل اصلی در تروریسم وجود دارد: عامل خشونت؛ قصد جنایت. ماهیت قربانیان؛ قابلیت انتساب مجرم به دولت؛  تصور شخصی ایجاد عدالت در انگیزه عامل یا عاملان. سازمان یافتگی. عنصر تهدید؛ و عدم احساس وجود گناه[۱۶]

۱/استفاده یا تهدید به استفاده از خشونت غیرقانونی.

۲/اقدام غیرقابل پیش بینی علیه غیرنظامیان.

۳/سازمان یافته و غیرمردمی بودن.

توجه به این نکته  در بررسی حقوقی تروریسم بسیار مهم است که، بدانیم تروریست ها از انجام ترور چه سودی خواهند برد یا به دنبال ایجاد چه زیانی هستند؟ و فرآیند تصمیم گیری در این عمل چگونه انجام می گیرد؟.

برخی در تعریف تروریسم عنوان نموده اند که فرد تروریست معمولا خود را نوعدوست و عمل خود را به نمایندگی از گروه خاصی بیان می نماید[۱۷].بنا بر این عمل او ممکن است مخوف تر و زیان بار تر از یک جانی باشد.چون او عمل خود را عوض و تقاص افراد بیشماری می داند.به همین دلیل قواعد حقوق کیفری که مبنا را جرم فردی دانسته نمی تواند پاسخگوی عملی باشد که منتسب به افراد بسیاری دانسته شده است.اما قواعد مربوط به جنگ و جنایات جنگی پاسخگو تر خواهد بود.چرا که اعمال تروریستی و با هدف سیاسی معمولا به اشکال شبه نظامی صورت می پذیرد در حالیکه در مسایل جنایی هرگز روش نظامی و تشکیلات نظامی و شبه نظامی بکار نمی رود.این اعتقاد در اکثر کنوانسیون های بین المللی سنگ بنای قطعنامه هایی است که توسط اکثر کشورها به امضا و تصویب رسیده است. هسته مرکزی کنوانسیون  های ژنو و لاهه بین رفتار دو شخص که یکی با رفتار نظامی و در نبرد نظامی مرتکب جنایت جنگی شده است با کسی که با رفتار نظامی بر روی افراد غیر نظامی و آزادی خواه مرتکب جنایت گردیده تفاوت قائل شده است. به همین استناد رژیم اسرائیل و آمریکا با حمله کنندگان علیه ارتش خود با حمله کنندگان علیه شهروندان اشان تفاوت قائل شده اند و گروه اخیر را واجد لفظ تروریست دانسته اند[۱۸]. در جریان جنگ جهانی دوم هدف قراردادن عمدی غیر نظامیان را ممنوع بود اما حمله عمدی بر روی نظامیان دشمن مجاز بود.در تعاریف بین المللی ایراد شده سخنی از هدف سازمان های تروریستی نیامده است.از طرف دیگر ممکن است اهداف یک تروریست با یک چریک مبارز یکی باشد اما قطعا مسیر و روش دستیابی به هدف در این دو متفاوت خواهد بود. تعریف یاد شده در سطر قبل در واقع بیان موسعی از مفهوم تروریسم است که به هر فردی اجازه خواهد داد تا رفتار خود را تعبیر به تروریسم بد یا خوب یا متوسط تعبیر نماید.تروریسم از هر دین و مذهبی که باشد بد است.

در تعاریف جدید از تروریسم مدرن آمده است عمل خشونت آمیز یا تهدید به عمل خشونت آمیز و ترساندن گروهی از مردم ورای اینکه قربانی واقعی داشته باشد[۱۹].در تعریف نوع مدرن تروریسم هدف تغییر سیاسی و اینکه ممکن است قربانی نتیجه فوری آن نباشد[۲۰]  .پس عاملِ ایجادِ ترس و اضطراب بین مردم از ارکان تروریسم مدرن می باشد.

برای اثبات حقوقی یک  حمله تروریستی ۶ عامل زیر باید وجود داشته باشد:

۱-عدم قطعیت زمانی(سرزدگی)[۲۱]

۲-ورود آسیب و صدمه

۳-درماندگی کشور آسیب دیده

۴-شخصی سازی:آسیب دیده یا فردِ نزدیک به آسیب دیده[۲۲]

۵- قیمت نامتناسب

۶-انتقام جویی

امروزه ایدئولوژی های  افراطی مذهبی عامل اصلی تروریسم ها به ویژه در کشورهای اسلامی می باشد[۲۳] .مانند حرکت های جهاد اسلامی جهانی که توسط القاعده،طالبان و داعش در جهان ایجاد شده است.

تروریسم با ریشه مذهبی:

نخستین حملات تروریستی که به شکل انتحاری صورت گرفت توسط وهابیون و علیه صفوف مذهبی شیعیان در عراق بود که در اواخر ماه اوت ۲۰۰۵ اتفاق افتاد دربین سال های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۴ ۴۷۲ حمله انتحاری در۲۲ کشور اتفاق افتاده و جمعا ۷۰۰۰ کشته و ده ها هزار زخمی برجای گذاشته است.۸۰ درصد این حملات را گروههای افراطی اسلامی انجام داده اند[۲۴]. تحقیقات نشان داده است که انجام عملیات های انتحاری به مراتب از عملیات های کلاسیک تروریستی موفق تر عمل کرده است[۲۵]. در تحقیقی دیگر که به بررسی ترورهای بین سالهای ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۵ در بین گروه های افراطی اسلامی انجام پذیرفته است به این نتیجه رسیده اند که کثر این عملیات های انتحای توسط سلفی ها و با ریشه ایدئولوژی سلفی بوده که طی روایات و احادیث و تفاسیری که از خود در مورد قرآن ارائه داده اند.اینها اعتقاد دارند که تمام کشورهای اسلامی به جز افغانستان که در سلطه طالبان است،از مسیر اصلی اسلام خارج شده اند و باید با جهاد بین المللی اسلام واقعی را در این کشورها پیاده سازی نماییم.همین تحقیق نشان می دهد حضور نیروهای نظامی آمریکایی در این کشورها پر رنگ تر از گروه های جهادی است[۲۶].ایدئولوژی جنگجویان این گروه ایجاد یک خلافت جهانی است و ایشان هرگز خود را تروریست نمی دانند بلکه معتقدند در حال جهاد بوده و باید در زمینه های رسانه ای،الکترونیکی ،معنوی و مالی جهاد نمایند.به همین دلیل بمب گذاری های گسترده ای در مادرید و لندن و سایر نقاط جهان انجام می دهند[۲۷].

 

[۱] لکوئر،والتر ؛تاریخچه تروریسم،http://www.america.gov  

[۲] . طلوعی، محمود ؛ فرهنگ جامع سیاسی، تهران،علم، ۱۳۷۷، ص۳۵۶

[۳] . .George P. Fletcher , The Indefinable Concept of Terrorism, Journal of International Criminal Justice, Vol. 4, Issue 5, pp.896, 2006

[۴] Convention for the Suppression of Unlawful Acts against the Safety of Civil Aviation , signed at Montreal on 23 September 1971.

[۵] Pape, R.A. (۲۰۰۳), “The Strategic Logic of Suicide Terrorism,” American Political Science  Review, ۹۷, ۳۴۳‐۳۶۱.

[۶] . طیب، علیرضا ؛ همان منبع ،ص۱۹

[۷] Terreur

[۸] ۱. A.Beaujean, Dictionnaire de La Langue Francaise )Editions Universitaires, N.D.(, pp.4811 – 3811

[۹].

[۱۰] . على‏بابایى، غلامرضا، و آقایى، بهمن، فرهنگ علوم سیاسى؛ »کتاب اول: واژه‏هاى سیاسى« شرکت نشر ویس، تهران، ۱۳۶۵، ج ۱، ص ۱۷۸.

[۱۱] مسعودبن‌عمر تفتازانی، ۱۳۷۶، شرح المختصر المعانی ، عباس ظهیری،جلد اول،چاپ هشتم،بیروت،انتشارات دارالحکمه

[۱۲] Convention on Offences and Certain Other Acts Committed on Board Aircraft , signed at Tokyo on 14 September 1963

[۱۳] . Boaz Ganor(2011), “ To Protect & To Serve Policing in an age of Terrrorism Weisburd, Chapter 2” Trends in Modern International Terrorism”,springer,ISBN978-0-387-73684-6 ,P.12

 

[۱۴] Leslie Holmes. ۲۰۰۷ . Terrorism, Organized Crime and Corruption: Networks and Linkages.
Cheltenham : Elgar . 12th International Anti-Corruption Conference Guatemala City, Guatemala,P.8

[۱۵] . طیب، علیرضا ؛تروریسم،تاریخ،جامعه شناسی،گفتمان،حقوق،چ۲،تهران،نشر نی، ۱۳۸۴، ص ۲۵.

[۱۶].George P. Fletcher , The Indefinable Concept of Terrorism, Journal of International Criminal Justice, Vol. 4, Issue 5, pp. 912, 2006

 

[۱۷] . Hoffman , B . 2006 . Inside Terrorism, Revised and Expanded Edition. New York : Columbia
University Press,P.37

[۱۸] .from the 22 U.S.C., 2656f(d)(2); See http://www.state.gov/s/ct/rls/crt/ 2005/65353.htm.

[۱۹] Horgan , J . 2005 . The Psychology of Terrorism. London : Routledge .P.1

[۲۰] Hoffman , B . 2006 . Inside Terrorism, Revised and Expanded Edition. New York : Columbia
University Press .,P.40

[۲۱] Horgan , J . 2005 . The Psychology of Terrorism. London : Routledge .P.3

[۲۲] Ganor , B . 2005 . The Counter-Terrorism Puzzle: A Guide for Decision Makers. New Brunswick,

NJ : Transaction Publishers,P.256

[۲۳] Hoffman , B . 2006 . Inside Terrorism, Revised and Expanded Edition. New York : Columbia

University Press .,P.82

[۲۴] Scott Atran, The Moral Logic and Growth of Suicide Terrorism, THE WASHINGTON QUARTERLY ■ SPRING 2006,P.127

[۲۵] Joshua Sinai, “The Unsettling Lure of Suicide Terrorism,” Washington Times, June 19, 2005, http://www.washingtontimes.com/books/20050618-115922-1289r.htm.

[۲۶] Robert Pape, “Blowing Up an Assumption,” New York Times, May 18, 2005, p. 103

[۲۷].Raymond Bonner, Don Van Natta, and Stephen Grey, “Investigators So Far Find Little Foreign Involvement,” New York Times, July 31, 2005, p. A1.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *