شهر ۰۹

فقر، تقدیر الهی یا ظلم اجتماعی؟

یادداشت کوتاه

فقر، تقدیر الهی یا ظلم اجتماعی؟

علامه محمدرضا حکیمی

100_2

فقر یکبار اختیاری است، یعنی گاه افرادی از میان صالحان و زهد پیشگان بهم می رسند، که آن را برای خود روش قرار می دهند و فقیرانه و با کمترین نیاز زندگی می کنند. این موارد بسیار اندک است و از موضع بحث خارج است. البته اینگونه افراد نیز باید به خانواده و حقداران خویش برسند، و حقوق آنان را تباه نسازند، و خود کل به دیگران نباشند، و در واقع، سلوک فقیرانه آنان موجب آزار دیگران و محروم ماندن حقداران از حقوق خود نگردد.

فقر دیگر که مورد سخن است فقر تحمیلی است، که ظلم اجتماعی و آزادیهای اقتصادی و تفاوتهای معیشتی آن را بر قشرهایی از مردم – به صورتهای گوناگون – تحمیل می کند، یعنی تکاثر و اتراف و اسراف فقر را پدید می آورد و بر قشرهایی چند تحمیل می کند. پس این سخن که گفته شود، فقر تقدیر الاهی است – در بیشتر موارد – به صورت تقدیر اولی درست نیست، بلکه به صورت تقدیر ثانوی درست است (مانند قتل). فقر به طور قطع مورد اراده تشریعی نیست، وگرنه احکام رفع فقر با آن وسعت و عمق از سوی شارع وضع نمی شد. تقدیر تکوینی اولی نیز – در اغلب موارد – نیست، بلکه تقدیر ثانوی است، به این معنا که چون خداوند متعال می دانسته است که اغنیا حقوق بینوایان را چنانکه باید نمی دهند و گاه امکانات آنان را از آنان می گیرند، از اینرو چنین پدیده ای در جهان انسانها تقدیر می شود. و تقدیر در اینگونه موارد به این معناست که از سوی خداوند متعال جلو این کار گرفته نمی شود، تا هر کسی به اختیار خود عمل کند و پاداش یا کیفر آن را ببیند مانند وقوع قتل که اشاره کردیم؛ یعنی همانگونه که قتل ظلمی است که واقع می شود نسبت به مقتول، فقر نیز ظلمی است که واقع می شود نسبت به فقیر. و خداوند به این ظلم از نظر تشریع راضی نیست، به دلیل احکام منع قتل و رفع فقر؛ و از نظر تکوین، مانع وقوع آن نمی شود ، تا جبری نباشد، و هر کس به اختیار خود عمل کند و نتیجه عمل خویش را ببیند. پس قتل و فقر ظلمی است که برخی از بندگان خدا بر برخی دیگر روا می دارند. و در پاره ای از احادیث فقر و قتل بهم تشبیه شده و نزدیک شمرده شده است.

پس روشن شد که رجوع قتل و فقر به یک چیز است، ظلم برخی از مردم بر برخی دیگر. و همانگونه که منع قتل و جلوگیری از آن لازم است، رفع فقر و مبارزه با آن نیز لازم است.

بنابر این توضیح – که از تعالیم قرآنی و حدیثی گرفته شده است – کسانی که این انحراف ذهنی را در مردم پدید می آورند و چنین القا می کنند که فقر – بطور مطلق و در همه گونه موارد آن – تقدیر الاهی است، تعالیم شناس نیستند و از همه تعالیم دین – در ارتباط با هم – بیخبرند یا از بخشی از مطالب دینی و فقهی و…آگاهند و در همه جوانب دین و اصول و مایه های نهادین آن بررسی جامع (تفقه) نکرده اند.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *