بهم ۱۸

چرایی‌ها و چگونگی‌های نقد!

چرایی‌ها و چگونگی‌های نقد!

استاد علی صفایی حائری

چهار روش برای نقد مکاتب

43

هنگامى که با عقیده خویش، با تعصب خویش، مکتبى را و شخصى را و عملى را #نقد مى ‏زنیم این مى ‏رساند که ما هنوز، خود به روشى نرسیده‏ ایم و متر ثابتى در دست نداریم. هنگامى که به آن معیارهاى ثابت رسیدیم، مى ‏توانیم به نقد و ارزیابى هر کس و هر عقیده و هر عمل دست بزنیم و خانه تکانى کنیم و خود را از زیر بار خاکروبه ‏هاى ذهنى آزاد سازیم و به طهارت و نزهتى برسیم که زمینه رستن و رویش (فلاح) ما باشد.

۱-پس از نظارت دوم عقل، خوبى از خوشى جدا مى‏ گردید.

با آن معیار بود که هدف‏ ها نقد مى ‏خوردند و آرمان ‏هاى انسان مشخص مى‏ گردیدند. با همین سنجش بدست مى ‏آمد که ما باید براى چه و در راه چه باشیم. آنها چه مى ‏دهند و چه مى‏ گیرند؟

با مشخص شدن هدف‏ ها، نیازها مشخص مى ‏شوند و با در دست‏

داشتن این نیازهاست که مى‏ توانیم مکتبى و عقیده ‏اى را انتخاب کنیم.

من که نمى ‏دانم چه مى ‏خواهم، از کدام مغازه مى ‏توانم نیازم را تأمین کنم.

من درست مثل آن مبهوتى خواهم بود که به معمارى مى ‏گفت براى من یک نقشه بده، بى ‏چاره معمار مى ‏پرسید: چه نقشه ‏اى؟ … و آن مبهوت با قاطعیت و استحکام عظیمى مى ‏گفت: آقا جان نقشه … نقشه، من یک نقشه مى ‏خواهم …

هر چه معمار تکرار مى ‏کرد، که مى ‏دانم … فهمیدم … آخر نقشه‏ خانه؟ یا بیمارستان؟ تیمارستان؟ هیچ جوابى نمى ‏شنید جز همان نقشه، نقشه.

۲-گذشته از این روش بنیادى، مى ‏توانى هر کس را با هدف خودش بسنجى؛ که تو براى رسیدن به همین هدفى که دارى، آیا تمام نیازهایت را تأمین کرده ‏اى … تو که ثروت را مى ‏خواستى آیا تجارتى آیا مدرکى یا لااقل آیا به سرقتى دست زده‏ اى؟

این، روش دوم نقد است که هر کس را با هدفش بسنجیم، نه با هدف دیگران. روش بنیادى این بود که هدف ‏ها را هم به نقد بگیریم و با نظارت عقل، بسنجیم. هر کس را با هدفش مى‏ سنجیم و هدف‏ ها را با عقل … با آنچه که مى ‏دهند و آنچه که مى ‏ستانند. این اشتباه است که على را با هدف معاویه بسنجیم … و یا فوتبالیست را با یک ویولونیست که مثلًا تو نمى ‏توانى از چهل مترى گل بزنى … این درست ولى بیا بشنو که چگونه مى ‏نوازد، که پدرت هم از قبرش بر مى ‏خیزد. و اگر خیلى مرده باشد لااقل در همانجا مى ‏جنبد …

معاویه سلطنت را مى ‏خواست و همیشه با این هدفش همراه نبود؛ گاهى در دست عمر و عثمان بود و گاهى در برابر هجوم على … و همراه تصمیم فرار …

ولى على حق را مى ‏خواست و همیشه با این هدف همراه بود … یک لحظه حتى در بحرانى ‏ترین دوره‏ ها از حق جدا نشد و حق را به باطل نداد.

على مع الحق و الحق معه.

به این گونه مى‏ توانى آدم ‏ها را بسنجى و اگر خواسته باشى مى‏ توانى‏

بنیادى‏ تر، حتى هدف‏ ها را به نقد بکشى که مثلًا کدام هدف خوب‏تر بود؛ سلطنت یا حق؟ معاویه خود را به سلطنت داد و خود را فدا کرد و على خود را از حق گرفت، که خود را به ثبات، به حق داد. معاویه خود را فداى دنیا کرد و على دنیا را فداى خود. معاویه بقاء را، نامحدود را، با محدود سودا کرد و على از محدود، از فنا، بقاء را بیرون کشید.

۳- با هماهنگى و همنوایى یک فکر، یک مکتب، یک عمل، مى ‏توانى آن را نقد بزنى و خوبى و بدى آن را نمایان بکنى …

یک فکر ولو فکر بد … اگر همنوا و هماهنگ باشد، خوب است. و بدِ خوب، بد خطرناکى است. اگر این هماهنگى را نداشته باشد، خودش، خودش را مى ‏خورد و با دست خویش چاله خود را مى ‏کند.

هماهنگى یک مکتب و یک فکر، گرچه دلیل خوب بودن آن نیست ولى دلیل پختگى و سازمان یافتگى آن است.

و ناهماهنگى‏ ها دلیل ضعف ‏ها و اشتباه ‏ها و یا باطل ‏ها و بى ‏اساس بودن‏ هاست.

۴⃣ روش نهایى نقد … تجربه و هماهنگى آن با واقعیت و با خارج است. پیروزى آن در مرحله‏ عمل و مایه ‏ورى آن در کوره آزمایش است.البته باز این روش را نباید در یک مرحله و در یک مقطع از زمان بررسى کرد؛ چون هیچ باطلى از یک لحظه نفس کشیدن عاجز نیست و هیچ نامربوطى بدون خریدار نمى ‏ماند ولى این هماهنگى را باید با واقعیت حاکم بر هستى نه واقعیت اجتماعى سنجید؛ چون در این میدان است که پاى باطل مى ‏شکند و در این راه است که انحراف‏ ها مجبور به بازگشت و یا نابودى هستند. ماشینى که از راه منحرف شد چاره ‏اى جز بازگشت (توبه) و یا مرگ ندارد.

یک مکتب، یک فکر، ممکن است در یک میدان محدود از زمان و در یک مقطع از تاریخ، شکوفه بدهد ولى اگر با واقعیت هستى هماهنگ نباشد ضربه مى ‏خورد و مى ‏میرد …هماهنگى با نظام هستى، دوام یک فکر را بیمه مى ‏کند و خوبى آن را نشان مى‏ دهد. ولى هماهنگى در یک مقطع و با واقعیت اجتماعى این عیب و خوبى را نمایان نمى ‏سازد.

این راه و این روش با این که تکیه گاه کسانى است که جز به تجربه اعتقاد ندارند، ولى غرامت سنگینى را با خود همراه دارد.

روش نقد، ج۱،ص۲۵.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *